ज्ञानाची आस

ज्ञानाची आस ही अश्वत्थाम्याच्या भळभळणा-या जखमेसारखी आहे - संतत, निरंतर. अनंतमितीय भूमितीय आकारासारखी. एक बिंदू, आणखी एक बिंदू, आणखी आणखी एक बिंदू, बिंदूपुढे बिंदू, बिंदूशेजारी बिंदू, बिंदूभोवती बिंदू, बिंदूत बिंदू, बिंदूतल्या बिंदूत बिंदू. ना रुंदी, ना लांबी, ना जाडी, ना आकार, केवळ पसार. अनंताकडे, शून्याकडे. शून्यातून अनंताकडे, अनंतापार शून्याकडे. अनंत आवर्तने, अनंत दिशांनी.

शून्याच्या गर्भात आणि अनंताच्या देहापार. पंचमहाभूतांचे उश्वास आणि पंचेंद्रियांचे श्वास. अनादी नादावर स्वार होऊन प्रकाशाहून वेगाने, केवळ प्रवास.

विनोदी साहित्याला स्टेटस

विनोदी लेखनाला मराठी साहित्यात कधीच उच्च दर्जा (elite status!) मिळत नाही.

वेदनेचं धुकं बाजूला सारून अश्वत्थाच्या भळाळत्या रक्ताचा उगम समजावून सांगणा-या लिखाणाला निश्चितीच फार महत्व अाहे, पण त्याच रक्तात भिजलेली जिवणी फाकवण्याचं सामर्थ्य असणा-या लेखनाची ताकद काही वेगळीच असावी लागते

(अाताच लक्षात अालं की काळ्या डोहातल्या जळात बसलेल्या अौदुंबरा इतकीच ही अशवत्थाची संतत भळाळती जखम मला भावून राहिलेली अाहे.

असंही जाणवलं, अात्ताच, की ह्या संतत जखमेतून सतत वाहणा-या रक्ताने कधी कुठला पदर भिजलेल्याचं किवा एकादं धोतर रक्तम झाल्याचं एेकिवात नाही ! )

Naina नैना

माझ्या बिल्डींगच्या मागे एक टेकडी अाहे, बोडकी. तिच्या बोडक्या माळरानावर एकंच हिरवं बेट अाहे, भटजीच्या टकलावरच्या शेंडीसारखं. दाट, हिरवंकंच! टेकडीवर सकाळ संध्यकाळ फिरायला येणारी माणसं सर्वत्र बिया फेकत असतात, पण टेकडीचा माळ कशालाही दाद लागू देत नाही. या हिरव्या बेटाच्या जागी मात्र त्याची अभेद्यता भंगली अाहे, कृष्णाच्या अंगठ्यासारखी. अाणि त्या इवल्याशा जागेत हिरवाईने गच्च दाटी केली अाहे. त-हत-हेची झाडं दाटीवाटीने तिथे उभी अाहेत. अहमहमिकेने वाढली असली तरी एकमेकांना सांभाळून घेत. त्यांच्या अगदी मध्यभागी उभा अाहे एक पिंपळ - स्थिर, शांत, गंभीर. सभोवतालच्या हिरव्या दाटीतून वा-याची एखादी लहरसुद्धा त्याच्यापर्यंत पोहोचू शकली नसती, पण हिरवाईने समजूतदारपणे एक चिंचोळा मार्ग मोकळा ठेवला अाहे, हिमालयाकडून येणा-या उत्तरवा-यासाठी. तो येतो तेव्हाच काय ती होते पिंपळाची गूढ सळसळ, बाकी सारावेळ केवळ नि:स्तब्ध शांतता, अाणि अंधारा गारवा. बाहेर मध्यान्हीचा चैत्रवणवा पेटला असला तरी या पिंपळापाशी असतो थंड काळोख. अशा या जागेत कोणा भक्ताने तशाच कृष्णशीतल पाषाणात नागदेवतेचं शिल्प उभं केलं अाहे. एकावर एक काळ्या वेटोळ्यांवर रोवून उभा केला अाहे स्थिरगंभीर फणा. अविचल तरीही निमीषार्धात दंश करू शकेल याची खात्री वाटावी असा. त्या पाषाणाप्रमाणेच त्यातल्या नागदेवतेचे डोळेही निष्प्राण भासतात, पण तरीही त्यांच्यात प्रचंड उर्जा दाटलेली जाणवते. नागदेवतेच्या तोंडातून अतिशय कौशल्याने तिची जिव्हा कोरलेली अाहे. तिही स्थिर असली तरी जाणवत राहते की कणभरही हालचाल न करता तिला सर्व जाणिवा होत अाहेत - या जगातल्या अाणि त्या पलिकडच्याही. येणारे जाणारे भक्त त्या जिव्हेला शेंदूर लावतात अाणि वेटोळ्यांवर डोकं टेकवून नागदेवतेची याचना करतात - निसर्गाच्या अगम्य विराट लीलांपासून अामचं रक्षण कर अाणि त्यांच्यात विलीन होण्याचे सामर्थ्य अाम्हाला दे. काळोख्या जागेतल्या काजळी वातावारणातला काळाकभिन्न नाग, त्याची लालचुटूक जिव्हा, अाणि तिची दैवी जाणीव! 

अशीच एक एप्रिलची संध्याकाळ. सूर्य अस्ताला गेला होता, पण दिवसभर होरपळलेल्या माळाला अाता चंद्रकिरणांचे चटकेसुद्धा असह्य झाले असते. ते जाणचूनच की काय चंद्राने अाज सुट्टी घेतली होती. सूर्य निजायला गेला होता पण असंख्य निशादीप अजून जागे व्हायचे होते. अशा उजेड नि अंधार यांच्या मधल्या काळात पिंपळाखालची गूढता अाणखीनच गडद होते. अंधार होत होत त्यात नागदेवताही विरघळून गेल्यावर बराच वेळ ती शेंदरी जीभ तेवत राहते, निरंजनाच्या वातीसारखी. तिही दिसेनाशी होईपर्यंत तिथे बसून रहायचं नी मगच घरी परतायचं असं मी अनेकदा करतो. अाजही त्याच इराद्याने मी माळावर हिरव्या बनाच्या दिशेने रमतगमत चाललो होतो. इतक्यात एक स्त्री पलिकडून झपकन बनात शिरताना दिसली. यावेळी कोण कशाला तिथे यईल?! खरंच कोणी गेली की मला भास झाला? पण भास नसावा कारण ती कोण अाहे हे मी अोळखलं होतं. चेहरा  दिसला नसला तरी ते शरीर मी अोळखलं होतं. कोणत्याही वेषात तिला मी अोळखू शकतो. ती नैनाच होती.

नैना! पाच-सात वर्षांपूर्वी नयनशी लग्न करून ती अामच्या भागात रहायला अाली होती. नयन अाणि नैना. अतिशय सुस्वरूप जोडपं, उल्हास अाणि तारुण्याने सळसळणारं. नैनाने अापल्या वागण्याने अल्पावधीतंच घरच्यांची अाणि परिसरातल्या सगळ्यांची मनं जिंकली होती. पुरुषांच्या तर ती खास लक्षात राही. तिचा सशक्त सुडौल बांधा, हसरा चेहरा अाणि सर्वांवर मात कारतील असे ते तिचे डोळे! तिचे डोळे जणू दैवी होते. लखलखणारं तेज होतं त्यांच्यात. स्मितहास्य करून ती एक कटाक्ष टाकून गेली तरी पुढचा कित्येक काळ अापले डोळे त्या डोळ्यांनी भरलेले भारलेले रहायचे.

दृष्ट लागावी असं जोडपं. अाणी लागलीच जणू त्यांना दृष्ट. हळूहळू नैनाच्या चेह-यावरचं हसू मावळायला लागलं, डोळ्यातलं तेज लोप पावू लागलं. काय झालं कळेना, कोणीच काही बोलेना. तिचं तोंड तर अाता जणू शिवून टाकल्यासारखं बंद झालं होतं. बायका काही बाही बोलायच्या, तिच्या नव-याबद्दल, कसं “तीच म्हणून सहन करू शकते” वगैरे. नैनाच्या व्यक्तिमत्वातली रसरस नाहीशी झाली होती. बरेच दिवस हे असंच चाललं होतं नी एक दिवस हल्लकल्लोळ माजला. बातमी अाली की नैनाने टेकडीवर नव-याच्या डोक्यात दगड घालून त्याचा कपाळमोक्ष केला. मोठ्याने भोंगा वाजवीत पोलिसांची गाडी त्यांच्या दारात हजर झाली. नैनाला ताब्यात घेऊन त्यात घालून निघून गेली. तिला घेऊन जातान प्रत्यक्ष पाहणा-यांनी सांगितलं की त्या वेळी तिच्या चेह-यावर कोणतेही भाव नव्हते. जणू स्वतःच दगड होऊन, कार्यभाग साधून गारढोण पाषाण झाला होता तिचा. 

कालांतराने ती जामिनावर बाहेर अाली, अामदार मामाच्या मार्गदर्शनाखाली निर्दोष सुटली अाणि पुन्हा घरी येऊन राहू लागली. सासरच्यांनी तिला सामावून तर घेतलंच पण तिच्याभोवती सुरक्षेचं कवच तयार केलं. मला ती एक प्रकारची नजरकैदच वाटायची. पण नैनाला त्यातून बाहेर यायची बिल्कूल इच्छा दिसत नव्हती. एखादी निष्प्राण वस्तू इकडून तिकडे हलावी तसा तिचा वावर होता. माणूसपणाची स्त्रित्वाची कुठलीही जाण तिच्यात जाणवेनाशी झाली होती. पण या मानवी भावभावनांचं, अाघात-अनाघातांचं निसर्गाला काय। तिचा डौल नष्ट झाला होता तरी तिची सुबकता तशीच होती, अाणि वस्तीतल्या परुषांचं त्या पुतळ्यावरचं लक्षही अबाधित होतं.

मला नैना दिसली हे नक्की, पण तो माझाच भ्रम होता की ती खरोखर तिथे बनात शिरली? माझी पावलं कुतूहलाने झाडांमध्ये शिरली. उत्तरवारा सुटला होता, पानांची संतत सळसळ चालू होती. या अावाजात माझी तिला चाहूल लागण्याची शक्यता कमी होती. तसंच ती कुठे अाहे हे मला सहज जाणवणार नव्हतं. अचानक ती समोर येण्याची शक्यता अधिक. का कुणास ठाऊक पण मला नयन अाणि त्याच्या डोक्यातला दगड ते प्रकरण अाठवलं. मी सावधान झालो, अधिक जपून पावलं टाकू लागलो. हळूहळू मी पिंपळापाशी पोहोचलो. माझ्या मनातील संदेह, सभोवतालचा अर्धवट अंधार यांनी पिंपळाची गूढता दाटून अाली. तेव्हढ्यात मला कुठूनसा स्त्रिचा अावाज अाल्यासारखं वाटलं. मी दचकून स्तब्ध झालो नि कान एकवटून ऐकू लागलो. पुन्हा अावाज अाला. स्त्रिच्या कण्हण्याचा अावाज होता तो. नैनाला काही धोका तर नाही अाणि असला तर मला मदत करावी लागेल अशी मी मनाची तयारी करू लागलो. पुन्हा अाला अावाज, स्त्रिच्या कण्हण्याचाच. पिंपळामागून. मी कान रोखले. अजून एकदा अाला तो अावाज, पुन्हा पुन्हा येत राहीला. माझ्या लक्षात अालं की तो अावाज कण्हण्यासारखा असला तरी कण्हण्याचा नव्हता. त्याच्यात उत्कटतता होती, अार्तता होती. कदाचित लयही होती. तीव्रता होती अाणी ती वाढत चालली होती. पानांची सळसळ, रातकिड्यांची किर्रर्रर् यांनी अासमंत भरून गेला होता अाणि त्या पार्श्वभूमीवरही तो स्त्रैण अावाज उठून जाणवत होता. अावाजात अाता उन्माद अाला होता. जे चाललं होतं ते अतर्क्य होतं. कानांनी त्याची अनुभूती घेत असताना माझं लश नागदेवतेकडे गेलं. समोरचं दृश्य पाहून माझे डोळे विस्फारले. नागदेवतेची ती शेंदरी जिव्हा लवलवत होती. काळोखातल्या काळ्या पाषाणातली ती जिव्हा जिवंत झाली होती, तेजस्वी झाली होती, विद्द्युल्लतेसारखी लवलवत होती. पिंपळामागे सुरू असलेल्या स्त्रिशक्तिच्या सजीच अवताराच्या दैवी ताकदीने निर्जीव देवमूर्तीत जीव भरला होता. पिंपळामागच्या उत्कटतेबरोबरंच नागदेवतेच्या जिव्हेची हालचाल अाणि तिचं तेज वाढत चाललं होतं. शेंदरी प्रकाश पिंपळावर पडला होता. पिंपळामागच्या अावाजाचं ते दृश्य स्वरूप होतं. पिंपळामागचा अावाज वाढत गेला, जणू किंकाळ्या वाटावा असा. त्याचवेळी नागदेवतेच्या जिव्हेची लवलव वाढत ती इतकी तेजस्वी झाली की रक्तीम प्रकाशाने संपूर्ण पिंपळ उजळून निघाला.

क्षणभरंच. मग अंधाराने सगळं सामावून घेतलं. संपूर्ण . प्रकाश नाही, अावाज नाही. पण स्त्रैण गंध बनात पसरला होता. त्यात माझे अश्रू मिसळले. असा किती वेळ गेला माहीत नाही. भानावर अालो तेव्हा उत्तरवारा मला गदगदा हलवून जागं करत होता, साथीला पर्णसंगीत चालू होतं.

दुस-या दिवशी नैना मला दिसली. नेहमीसारखीच निष्प्राण गारढोण. संध्याकाळी बनात नागदेवता नि जिव्हा - त्याही तशाच निश्चल.

• नरेन् 

(नरेंद्र दामले)
(Narendra Damle)

Why AAP

Yesterday I attended a public meeting Aam Adami Party AAP. It is no coincidence that the last time I had attended any political meeting was of Janata Party in 1977. Fade up by Indira Gandhi’s draconian rule, nation was looking at the united opposition party to bring about miraculous change. Today many people are looking at all political parties as parties united in corruption and cheating of electorate. AAP may be the miracle that of change. I repeat, ‘may’. It is a nascent party. It may fail or it may bring in fundamental changes in Indian polity.

It is with purpose that AAP was formed on 26th Novemeber, 2012. 26th November being the Constitution Day of India. AAP vows to adhere to the basic principles of the Constitution which asserts that each and every individual has right to live with honour and dignity.

Lot has happened since then. Foremost in the people’s mind is AAP’s resignation from Delhi Government. Remember, Delhi voters did not give clear verdict. No party/coalition got majority, BJP being the largest party. Usually BJP would have staked claim for forming the government, saying it will ‘gather’ numbers by the time it faces assembly. But it chickened out, afraid of people’s expectations of ‘clean’ government monitored by AAP in opposition. For 2-3 weeks Delhi was without government. Same BJP, and Congress started accusing AAP, their common enemy, of running away from responsibility. Faced by the dilema of opportunity to demonstrate principles and threat of being cheated after forming government, it took the gamble of forming the government. At the time AAP made it absolutely clear that it follow items on its election manifesto and will resign if stopped from acting on any of those items. In 49 days following it started one by one. When BJP and Congress joined hands to stop it from passing Jan Lokpal Bill, AAP resigned. It is not running away from responsibility but is an act of courage, it is an act of commitment to what you had committed. 

All this is past. What has happened since then, since the declaration of Loksabha elections is most astounding. Let me just quickly list some of those:

• This new party without experience has managed to review and select more than 400 candidates in less than 4 weeks, in 36 states/UTs with significant number of them being women. Profiles of all candidates are available on AAP website and a quick search indicates that candidates are from diverse sections of society, diverse in age and experience too. Nowhere does the profile mentions cast and religion.
• This is party fielding largest number of candidates
• Since 12th December, 2013 it has received nearly Rs21 crores of donations from nearly 80,000 individuals from 107 countries, 37 states/UTs. 
• The complete list with pie charts is available on AAP website.
• It is the only party to attempt to give Income-Expenditure statements. Unaudited statements till July, 2013 are available on website
• It is the only (or one of very few) party to say that political parties should be covered under RTI
• It is the only party vouching to get Lokpal Bill to include its own PM and ministers.
• Its candidates have said they will declare their assets every year with explanation for increase, if any. 
• After declaration of List of Candidates it was pointed out that 10 candidates have criminal records. After initial check they have removed 2 from the list. Of the remaining, barring those who have charged for protests etc, action will be taken in 2 days. No other party has done this. 
• It is the only party vowed to removed corruption through clean governance, transparency and participation
• It is the party which has potential to get volunteerism back into Indian politics. People are willing to ‘volunteer’ because they have trust in AAP candidates. 
• There are no paid volunteers. People are working on their own on week days, week ends, evenings whatever. People from high rises are voluntarily walking the dirty by lanes of poor neighbourhoods, and look happy to know about an India new to them
• They are ridiculed for going to people for decisions. But actually, it is looking to bring in participative ways of decision making, as envisaged by fathers of our constitution. (To my knowledge) only Switzerland and some Scandanavian countries have systems where governments will go to people to seek their views. But AAP is looking to go even further where decisions are evolved, as much as possible. Naturally there is and will be lot of discussions, debates, opinions. This is going appear as chaos to us because we are used only to political parties governed from the top. 

‘अाप’ का राज

अापही का राज

आपही के लिए

स्पर्शकला

स्पर्शकला

’पुरुष उवाच’ च्या दिवाळी २०१२ अंकामध्ये

तत्‌ त्वम्‌ असि

वाटमारू वाल्या कोळ्याचा वाल्मिकी रुषी‌‌ कसा झाला ही गोष्ट वारंवार ऐकली. पण मला मात्र दरवेळी वाल्याऐवजी त्याच्या कुटुंबियांचच आश्चर्य वाटायचं. तो आणत असलेल्या संपत्तिवर ताव मारायला सगळे होते पण ती संपत्ती मिळवण्याच्या मार्गाची जबाबदारी घ्यायची वेळ आल्यावर मात्र सगळ्यांनी हात झटकले.

तसंच मला परवा अण्णा हजारेंच्या उपोषणाच्या निमित्ताने लोकांच्या प्रतिक्रीया बघताना वाटलं. बेकायदा बांधकामं, बेशिस्त वाहतूक, अनियमीत करभरणा अशा गोष्टी आपण सतत बिंधास्त करत असतो, यांसाठी सरकारी अधिकारी, राजकीय नेते यांची मदत आपणहून मागत असतो. नियम पाळण्यापेक्षा पळवाटा शोधत आपण फायदे पदरात पाडून घेत असतो. त्यासाठी अधिकारी, नेते यांची मनधरणी करत असतो, त्यांना लाच देत असतो. यात आपण स्वत: काहीच चुकत नसतो. चुकतात ते फक्त ’ते’!

’राजा तशी प्रजा’ असं म्हणतात, पण लोकशाहीत ’प्रजा तशी राजा’ हे ही तितकंच खरं आहे. कायद्याला, नियमांना घट्ट पकडून वागायची आपली इच्छा जोवर प्रबळ होत नाही तोवर आपल्याला स्वच्छ नेते मिळणं कसं शक्यय? आपपल्या देशातून भ्रष्टाचार निपटून निघणं कसं शक्यय?

आपल्या देशाचा विस्तार बघता प्रत्येक खासदाराचा मतदारसंघ सरासरी ६००० स्क्वे. किमी होतो आणि त्यात २२ लाख नागरीक असतात. प्रत्येक खासदाराने आपल्या मतदारसंघाची, मतदारांची कामे करणे तर अपेक्षित असतेच तिथपासून ते देशाचे धोरणात्मक निर्णय घेणेही त्याचेच काम असते. म्हणजे खासदार हा अत्यंत उच्च कुवतिचा असणार आणि तरिही इतक्या प्रचंड गोष्टी मदतीशिवाय होणे केवळ अशक्य! मदत म्हटली की त्यासाठी खर्चही आलाच. आणि या सगळ्यासाठी खासदाराला पगार किती मिळतो तर महिना १२०००, खर्चासाठी महिना २४००० फ़क्त. यावर वीज आणि फोन बरंचसं मोफत.
यातून वाचलेल्या पैशातून त्याने आधी जिंकलेल्या निवडणूकी खर्च बागवायचा आणि पुधच्या निवडणूकीसाठी पुंजी जमवायची. बरं निवडणूक तरी जिंकायची खात्री आहे का, तर नाहीच. अनेकवेळा लढलं तर एकदा जिंकण्याची शक्यता.त्याआधी उमेदवारी मिळण्यासाठी पक्षाच्या निवडणूका इ. इ.

कायदेशीररित्या मिळणाऱ्या पैशातून हे खर्च भागवणंच अशक्य आहे तर शिल्लक, बचत यांचा प्रश्नच येत नाही.

ध्वनीची प्रकाशरेषा

विश्राम बेडॆकरांनी एका ठिकाणी म्हटलंय, "ध्वनीची एक सूक्ष्म, अत्यंत अचपळ, अतिशय लाजाळू, लपकती आणि भित्री प्रकाशरेषा"! एका इंद्रियाचा अनुभव इतर इंद्रियांनी घेता येणं ही तर एक प्रकारची अनुभूतीच आहे. काहींना ते जमतं. पण आमचं बघा. . . सगळा आनंदच आहे. ज्या त्या इंद्रियाचा अनुभव त्या त्या इंद्रियाने सुद्धा धड अनुभवता येत नाही.

एकदा कुमार गंधर्वांच्या मैफिलीत माझा शेजारी अचानक विव्हळून ओरडता झाला, " . . अहाहा !!!!" मी काळजीने त्याला विचारलं, "काय झालं? ठीक आहात ना". यावर त्याने माझ्याकडे ज्या नजरेने बघितलं ती शब्दात वर्णन करता येणं केवळ अशक्य आहे. त्यानंतर अनेक वर्ष जावी लागली, अनेक अनुभव-अनुभूतींमधून तावून-सुलाखून निघावं लागलं, तेव्हा कुठे कळलं की त्या माणसाचं ते ओरडणं हा हृदयविकाराचा झटका नव्हता. तो एक हृदयाच्या अगदी आतून आलेला झटका नक्कीच होता. विकार नव्हे तर साक्षात्कार होता!

ध्वनीची प्रकाशरेषा, मधुर स्पर्श हा दोन इंद्रियांचा मिलाप झाला. पण त्याच्याही पलिकडे जाऊन लाजाळू, लपकती हे भावानुभव ऐंद्रिक गोष्टींमधून घेता येण्यासाठी मनाची तरलता, लवचिकता, मोकळेपणा लागतो. हे जेव्हा जमायला लागतं तेव्हा आपण स्वतः देवच होतो एक प्रकारे. देवाने दिलेल्या इंद्रियांच्या मर्यादा नुसत्या ओलांडतच नाही तर आपण एक प्रकारे आपलं स्वतःचं अतिंद्रिय विश्व निर्माण करतो.

बारा कोस

दर बार कोसांवर भाषा बदलते म्हणतात. भाषा ही नदी सारखीच असते एखाद्या. इथे अशी दिसते, तिथे तशी दिसते, इथे अशी वाटते, तिथे तशी . . . .
पण आजकालच्या standardization च्या जमान्यात लोकांना ना अशा बारा कोसांची पर्वा ना इच्छा.

’अनुभव’ च्या हाराष्ट्र विशेषांकात त्यांनी या बारा कोसांना नेमकं शब्दांत पकडायच प्रयत्न केला आहे. निवडक लोकांना त्यांनी ’आमची माणसं’ हा विषय देऊन त्यांच्यात्यांच्या बोली भाषेत लिहून घेत्तलं. महाराष्ट्रातच्या पूर्वपश्चिम, उत्तरदक्षिण कोपऱ्यांतून कोकणि, वऱ्हाडी, खानदेशी, मराठवाडा, कोल्हापूर-सोलापूर, नंदुरबारचा सातपुड्याचा भाग अशा अनेक बोलीभाषेंमधलं बोलणं वाचताना जाणवतं की म्हटलं तर भाषा एकच आहे पण तिची किती सुंदर सुम्दर रूपं आहेत ही! अशा सगळ्य़ांना एकाच प्रमाणात बांधणं पूर्णपणे चुकीचं आहे. उलट असे मार्ग शोधणं आवश्यक आहे की ज्यायोगे आपल्या सर्व बोलीभाषा जिवंत बहरत्या तर राहतील आणि त्याच वेळी सर्व बोलीभाषां बोलणऱ्या लोकांना एकमेकांशी संवादही साधता येईल.

संत

ह्यांना कधीकधी करुणेचे झटके येत असत. त्याची कागलच्या मुक्कामातील एक आठवण : हे एकदा सहज मुलांच्या वसतिगृहात गेले. तिथे त्यांना एक सतरा-अठरा वर्षांचा विद्यार्थी रडताना दिसला, हे त्याच्या जवळ गेले, अंगाला हात लावला, तर त्याच्या अंगात ताप होता. हे त्याला ताबडतोब घेऊन घरी आले. आता आमच्या घरात आमची दोन लहान मुलं वय तीन आणि एक. शिकायला असलेला चौदा वर्षांचा भाचा बपू, धाकटी बारा वर्षांची नणंद सोनी. म्हातारपणने भ्रमिष्ट अवस्थेत असलेले सासरे आणि भरीत भर माझी नोकरी. पण आजारी पोर घरी आले म्हणजे त्याचे खने-पिणे औषधपाणी करणे भागच होते. चार दिवसांनी पोराचा बाप खेड्यावरून आला आणि संतपुरुष म्हणून ह्यांच्या पायाला हात लावून पोराला घेऊन गेला. कुणचे कष्ट आणि कोण संत पुरुष ! असो.

- ’रास - सुमा करंदीकर’ मधून. संकलन: सरिता आवाड, मुंबई (साभार - ’मिळून साऱ्या जणी’, मे, २०१०)

"अगदी मध्यारात्री त्गेयांच्लंया घरी गेलं तरी जेऊ घातल्या शिवाय सोडत नाही’ असं एखाद्या पुरुषाचं कौतुक होत असताना, त्या मध्यरात्री झोपेतून उठून संपूर्ण स्वयंपाक नव्याने कराणऱ्या घरातल्या कर्त्या स्त्रिचा साधा उल्लेखही नाही!

एका हिंदी सिनेमात वाक्या होतं, " प्यार करना आसान है, लेकिन निभाना मुष्किल।".

Shall we rephrase the old english saying into - Behind every great saint there is a woman ! ?

सायंस्पर्श

अजून संध्याकाळ रेंगाळते आहे; तिला पृथ्वीचा स्पर्श सोडवत नाही. तिचे सोनरेशमी हात पृथ्वीच्या गळ्यात अशकले आहेत. तिच्या स्पर्शाने वाळूसुद्धा शहारली आहे. आज माड मोरपिसे आहेत . . . आता अंधार नाही. फ़क्त त्यांचा परर्परांना होणारा स्पर्श तवढाच शिल्लक आहे. निजलेल्या मुलाच्या अंगावरचा हात आईने हळूहळू काढून घ्यावा तशी संध्याकाळ आपला हात हळूहळू काढून घेत आहे. तिची बोटे निवलेली आहेत, अबोध स्पर्शाने भारलेली आहेत

- विंदा - ’स्पर्शाची पालवी’ मधून, संकलन: सरिता आवाड, मुंबई


-साभार ’मिळून साऱ्याजणी’ , मे, २०१०

देवदेऊळ - God and his abodes - temples

Narendra - Marathi Prose - 090823 - DevDeuL

श्रद्धा-अंधश्रद्धा आणि भारत-पाक

भारत आणि पाकिस्तान जुळी भावंडं. एकाच उदरातून एकाच वेळई जन्मलेली. एकाच मुशित घडलेली. एकसारखी दिसणारी, एकसारखी वागणारी, एकसारखा विचार करणारी, एकसारखॆ भाव असणारी. त्यांच्यात फ़रक करण कठीण असतं, त्याम्चा त्यांनाही. अगदी जमिनीवर सीमा काधण्यासारख्या साध्या गोष्टीतदेखील त्यांना धड फ़रक करता आलेला नाही. दोन्ही देशांमधली अर्धी सीमाच ते नीट आखू शकले आहेत.

ही दोन्मोही भावंड मोठी होता होता त्यांच्या दिशेत एका अंशाच्या एका शतांशाचा फ़रक पडला आणि पुढे जाऊन त्यांचे मार्ग
कितितरी वेगळे दिसायला लागले.

श्रद्धा आणि अंधश्राद्धा या जुळ्य़ा बहिणींबाबत हे तंतोतंत लागू होतं. मुलींमधल्या भारत पाकिस्तान. इतकं साम्य की एकीच्या ऐवजी दुसरीशी कधी बोलायला लागलो कळतं नाही. बोलता बोलता या पायावरून त्या पायावर (स्वतःच्याच) जोर दिला तरी लगेच एकीऐवजी दुसरीशी बोलण सुरू होतं इतक्या त्या जवळ जवळ असतात.

अंधश्रद्धेमधले दुर्गूण, दुर्भाव, दुर्हेतू निवडून काढून टाकून तिचं शिद्धीकरण करण्याचे प्रेयत्न शतकानुशतकं चालू आहेत पण त्याला यश आलेलं नाही. थोडी अनुकंपा, थोडी सहृदयता, थोडं प्रेम, थोडी शाश्वती मात्र खूप काही करून जातं असा मात्र अनुभव आहे.

मुकुल, . . . . . . माझा सलाम

पं. मुकुल शिवपुत्र बेपत्ता झाले आणि नंतर एका रल्वे फ़लाटावर हलाखीच्या अवस्थेत आढळून आले. या बातम्या वाचून अतिशय दुःख झाले. एका अद्वितीय कलाकाराची काय ही अवस्था ! विमनस्क अवस्थेत, विपन्न स्थितीत त्याला वावरावे लागावे. का बरं ? किती भयानक, किती दारुण ! पण काय करणार, कोण किती पुरे पडणार ?!

डोळ्यातनं ओघळलेले थेंब पुसून, मनातल्या हळहळीवर फ़ुंकर घालून मी माझ्या आखीवरेखीव समृद्ध आयुष्याकडे पुन्हा वळलो. आधीच्या घड्या सरळ करत नव्या घड्या घालायला लागलो. पण माझ्या मनावर मीच घतलेली ती फ़ुंकर विरून गेली नाही. माझ्याही नकळत तिने वावटळिचे रौद्र स्वरूप धारण केले. माझ्या आखलेल्या सरळ रेषा उधळून टाकत, नीटस इमारती उध्वस्त करत ती इतस्ततः बेभान सुटली. चोपडून बसवलेले केस तिने पूर्ण विस्कटून टाकले. गालावरचं तीट डोळ्यांवर गेलं. माझं सौंदर्य खुलवायला डोळ्यांभोवती न थांबता ते अंजन डोळ्यांत जाऊन झोंबायला लागलं. पेटाऱ्यात पार खाली दाबून ठेवलेल्या गोष्टी फ़ुर्रर्र करत वर आल्या.

समोर आलं ते जोडपं. हे जग आपल्या प्रेमाच्या योग्यतेचं नाही म्हणून हातात हात घालून कड्यावरून उडी मारणारं. मनातल्या वावटळीने त्यांना अलगद उचलून पुन्हा माझ्यासमोर आणलं. त्यांच्याशेजारी उभा राहिला. व्हॅन गॉग. मैत्रिणीने मागितला म्हणून तिला आपला कान कापून भॆट देणारा, उन्हातले तळपते रंग तसेच्या तसे कागदावर उमटावेत म्हणून तब्येतीची पर्वा न करता उन्हातान्हात चित्रे काढत डोक्यावर परिणाम होऊ देणारा. त्यांच्या मागे दूर धूसर एव्हरेस्टच्या खांद्याला खांदा लावून उभा होता कर्ण. याचकाचे खरे रूप ओळखूनही, त्याचा खरा हेतू जाणूनही आपली कवचकुंडलं दान करणारा, स्वतःच्या प्रतिज्ञेला स्मरून, आपाल्या स्वभावाला मान देऊन जीव धोक्यात टाकणारा. मनातले सारे राग, सारे अपमान गिळून टाकून कुंतीला ’तुझी पाच मुलं राहतील’ असे वचन देणारा. हा कर्णच जर नसता तर महाभारत किती अळणी झालं असतं नाही ! कदाचित मग व्यास महाभारत लिहायच्या फ़ंदातही पडले नसते.

मला भावतो तो कर्णाचा दानशूरपणा नाही तर त्याची स्वतःशी कमिटमेंट, त्याची पॅशन. इंद्राला कवचकुंडलं काढून देताना, कुंतीला वचन देताना त्याला त्याचे परिणाम पूर्ण माहित होते. तरीही तो डळमळला नाही, मागे सरला नाही. त्यानंतरही शेपूट घालून रणांगणातून पळून गेला नाही. आपल्या वृत्तिशी, आपल्या भावनांशी तो एकनिष्ठ राहिला. कशाचिही पर्वा न करता, अगदी जिवाचीही!

काय फ़रक आहे कर्ण आणि मुकुल मध्ये ?! कर्णाला दुर्योधनाने उचलून धरलं, व्यासांनी अजरामर केलं. मुकुल तर सगळ्या व्यासांपासून दूर पळतोय. आप्ल्या ऐहिक जगातली सगळीच्या सगळी बंधनं त्याने झिडकारली आहेत. पूर्ण जाणिवेने. त्याची किंमत मोजायची त्याची तयारी आहे. तो भीक मागतो ती फ़क्त फ़ुटकळ पैशाची. धनवानांचे रजगायक होण्याची निमंत्रणम त्याने नाकारली आहेत. त्यला भीक हवी आहे ती फ़क्त घासभर अन्नासाठी आणि घोटभर नशेसाठी. इतकं स्वतःच्या धुंदीत जगू शकणऱ्याला अजून वेगळी नशा का लागत असेल हे मात्र मला न उमजलेलं कोडं आहे.

नाही, यापुढे मी मुकुलच्या स्थितीची कीव करणार नाही. एक संगितप्रेमी म्हणून मला नक्कीच वाईट वाटतंय की त्याचं दैवी संगीत ऐकण्याच भाग्य आपल्या नशिबातनं दूर होतंय. पण एक माणूस म्हणून मुकुलला माझा त्रिवार सलाम. त्याच्या बेभान, बेफ़ाम, बेपर्वा वृत्तीची कणभर जरी लागण मला झाली माझं जीवन उजळून निघेल असं मला वाटतं.

शोध मनाचा

विश्वाचा आदि आणि अंत यांची पूर्ण समज येऊच शकत नाही म्हणतात. आपण अगदी जवळ जवळ जाऊ शकतो, आता पोचलोच असं वाटू लागतं पण तिथे प्रत्यक्ष पोचत मात्र कधीच नाही. आदिअंताची पूर्ण ओळख, संपूर्ण समज अशक्य.कशापसून झाली जगाची उ्त्पत्ती आणि का झाली, आता झालीच आहे तर किती काळ चालणार हे, कधी संपणार, कशात संपणार, का संपणार कोणालाच सांगता येत नाही. मोठेमोठे शास्त्रज्ञ झाले, अनेक तत्ववेत्ते झाले, साधूसंत झाले पण सगळ्यांना हात टेकावे लागले. अशा अगम्य पराकोटीच्या दोन टोकांमध्ये अजून एक गोष्ट आहे की जिची पुर्ण ओळख अशक्य. आपली, आपल्या जवळची अशी ही गोष्ट आहे. ती आहे आपलं मन. जन्मापासून मृत्यपर्यंत आपण त्याच्या अगम्या क्रीडांनी रंजत असतो. कधी दुःख, कधी आनंद, कधी अहंभाव तर कधी अपमान. आयुष्यभर आपण आपल्या स्वतःबद्दल काहीतरी छातीठॊकपणे सांगत असतो, पण प्रत्यक्ष वेळ येते तेव्हा मात्र.....

त्यामुळे आपल्याच मनाचा आपणच शोध घेण्यात एक प्रकारचे रहस्यभेद असते, मनोरंजन असते, आनंद असतो तर कधी अमूळ दुःखही असते. जे समजते त्याने खूप खोल काहीतरी उमटते आणि जे समजत नाही त्याने अनंत शक्यता समोर येतात.

नार बनाओ जी रसिया को . . . . .

ही एक पारंपारिक बंदिश कुमार गंधर्वांनी गायलेली आहे. शब्दांइतकीच तरलता आहे त्यांच्या गाण्यात. आजच्या पुरुषांशी बरोबरी करण्याच्या युगात गोपी कृष्णाला स्त्रीरुप धारण कराय्ला निघाल्या आहेत. त्याला अगदी लेंगा-चोळी घालून, कुंकू लावून. निर्विवाद पुरुषी वर्चस्वाच्या भारतीय लोककथांमध्ये, लोककलांमध्ये असे झळकमोती अचानक सापडून जातात.

८ मार्चच्या स्त्रीदिनी कुठल्यातरी एफ़ एम चॅनलवर जाहिरातबाजी चालू होती की मुलींनो मुलांना दाखवून द्या की तुम्हीही फ़ॉर्म्युला वन रेसमध्ये इंटरेस्ट घेऊ शकता इ. इ. छानच की बरोबरी करत करत सगळ्या मुली मुलांसारख्य़ाच वागायला लागल्या तर एकांगी जग कसं वाटेल ?!

या बंदिशीसारखं अजून एक पुस्तक सापडलं, राजस्थानी लोककथांचं. मला वाटतं विनीता सावंतांनी त्याचा मराठी अनुवाद केला आहे. ’द्वंद्व’ त्याच नाव. मी काही बोलत नाही त्यावर, प्रत्यक्ष वाचावंच

कधी नाही ते माझी निवड स्वच्छ, ठाम, पटकन झाली

गेले काही दिवस लिहायला सुचतंच नाहीये. माझ्या काही मित्रमैत्रणींप्रमाणे मला स्वतःलाच चुकल्याचुकल्यासरखं वाटतंय. ’कुछ ना कहो, कुछ भी ना कहो, ...’ असं एक हिंदी गाणं आहे. तसं मनाला विचारावंसं-सांगावंसं वाटतंय ,
कुछ तो कहो
कुछ भी तो कहो
क्या केहना है ?
या चुप्प रहना है? ..

अशी अस्वस्थ अवस्था आली ना की मी लगेच विचार करायला लागतो, कारणमीमांसा शोधायला लागतो. तर्काच्या गर्तेत मनाला एकदाचं टाकून दिलं की मी पुन्हा गप्प रहायला मोकळा. आता गपा रहाण्यात वाईट ते काय, अनेक लोकं जरा गप्प राहतील तर उपकार होतील असं वाटत असतं आणि इथे तर मीहून गप्प आहे. पण ्हे गप्प रहाण> फ़क्त शब्दांनी गप्प रहाणं नसतं. ही असते एक प्रकारची सर्वांगीण गप्पता, बधीरता, अगदी दगडासारखी. पण दगडच व्हायचं होतं तर मनुष्य जन्माला येण्याचे कष्ट कशाला घेतले. आता आलोच आहे तर जरा बो्लूनजगूनही घ्यावं ना.

परवा माझ्या स्वप्नात एक परी आली होती. सुंदर, सुबक, गोड, छान इ.इ. पण गमंत म्हणजे तिने डोळ्यांवर काळा गॉगला घातला होता, करुणानिधींसारखा. मला म्हणाली मी सर्व देवांच्या, यक्षांच्या वतीने तुला भेटायला आले आहे. "पण मग तो काळा गॉगल कशाला?", मी विचारलं. तर म्हणाली की तो गॉगल म्हणे तिला यमदूताने दिलाय. त्याने ढीग दिला पण हिने घातला कशाला. पण तिने मला गप्प केलं, "आत्ता मी तुला प्रश्न विचारायला आले आहे, तुझ्या प्रश्नाम्ची उत्तरं द्यायला नाही". मनात म्हटलं ठीकेय, ’असावे सादर’, नाहीतरी दुसरं कार करू शकणार होतो म्हणा.

तिने मला विचारलं, "समजा मी तूला दोन चॉईस दिले आणि त्यातला एकच निवडायला सांगितलं तर तुला निवड करता येईल का". मी म्हटलं, "असं कसं काही आगा की पिछा नसताना सांगणार. पण तु म्हणून सांगायचा प्रयत्न करतो. ....... सर्वसाधारणपणे नाही. मला कुठलीही निवड करायला कठीण जातं कारण हे किंवा ते या्पेक्षा हे आणि ते असंच मला आवडतं. पण तसं माझ्याबाबतीत काहीच ठामपणे सांगता येत नाही. कधी कधी मी निवड करू शकतोही, करतोही. त्यमुळे तू हवंतर प्रयत्न करून बघ."

"ठीकेय. पण खरंतर आत्ता तुला निवड करायची किंवा नाही करायची यातली निवड करायचं स्वातंत्र्य नाहीचये. पण ते असो गोडीगुलाबीत जमलं तर जबरदस्ती कशाला, नाही का?", परी म्हणाली. मला ते अगदी पटलं, "बरोबर आहे. त्यामुळे तू आधी विचारून बघ. काय होतंय ते आपण नंतर बघू."

"तुला आता, तुझ्या मृत्यू्ची निवड करायचीय. एकतर तुला क्षणार्धात, या क्षणी मृत्यू येईल. कुठल्याही वेदना नाहीत, दुःख नाहीत, एवढंच काय ही आपली प्रश्नोत्तरही तुझ्या आठवणीत राहणार नाहीत. अगदी शंत मृत्यू. आत्ता या जगात तर लेगेच त्या जगात!किंवा दुसरा चॉईस आहे तो प्रलंबित मृत्युचा. तुला पाहिजे तितका सावकाश तू कणाकणाने क्षणाक्ष्णाने मरशील. भरपूर यातना तुझ्या वाट्याला येती्ल. त्या काळात पाहिजे तितकी सुखही तू उअपभोगू शकशील. काय ती निवड तुला आता ताबडतोब करायचीय. एकदा निवडलंस की मग बदलता येणार नाही. .... बोल पटक‌न‍, मला वेळ कमी आहे".

मी म्हटलं, "अगं. एव्हढा गहन प्रश्न आणि इतक्या फ़टक‌न कसं सांगणार. मला निदान एका दिवसाची तरी मुदत लागेल. उद्या परत ये अशीच स्वप्नात. ्तेव्हा नक्की सांगतो."

"नाही, ते शक्य नाही. आज आणि उद्यामध्ये तुला काहीही फ़रक पडणार नाही. उलट तुझा गोंधळ मात्र वाढेल. अशा प्रश्नांची उत्तरं आतून स्फ़ोटासारखी एकदम स्फ़ुटतात. मी तुला डोळे उघडू देणार नाही."

म्हटलं, " बरं, थांब, सांगतो थोड्या वेळात, डोळे न उघडता, झोपेतच." इतक्यात तिचं लक्ष नसताना माझे डोळे अचानक आपोआप उघडलेच. घामाने निथळत मी जागा होऊन गादीत बसलो होतो. थोड्या वेळाने जरा कोरडा झाल्यावर मी डोळ्यांची उघडझाप करून बघितली, स्वतःलाच चिमटे काढून बघितले. मी जागा तर होतोच, पण जिवंतही होतो. जरा शाम्त झाल्यावर मनात वि्चारचक्र सुरू झालं.

इकडे तिकडॆ, खालीवर, आतबाहेर अशी अनंत हेलकावे, अनंत आवर्तनं झाली असतील, त्यातून हळूहळू एक विचारचित्र समोर दिसायला लागलं. आत्ता, या जन्मी माणूस म्हणुन जन्माला आलोय. अशी संधी पुन्हा मिळेल की नाही सांगता येत नाही. कदाचित नाहीही मिळणार, किंबहुना नाहीच ्मिळणार ही संधी पुन्हा असंच धरून चालायला हवं. मग काय दःखाच्या, वेदनेच्या भितीपोटी ही एकमेवाद्वितीय संधी हातची सोडयची म्हणजे मोठाच करंटेपण होईल. आपल्याला दुःख होतात कारण आपल्याकडे संवेदनशील मन आहे, आपण प्रेम करू शकण्याइतके भाग्यवान आहोत, आपल्याला वेदना होतात म्हणजे ते सोसण्याइतकं आपलं शरीर सक्षम आहे. ही अ्मूल्या जाणीव जर त्यातून आपल्याला मिळत असेल तर त्यपासून पाळायचं कशाला. शिवाय त्याबदल्यात बोनस म्हणून आनंद म्हणून सुख, आनंदही मिळणार आहेच की. झालं, ठरलं तर मग! माणूस म्हणून जन्माला आलोय तर माणूस म्हणूनच जगू आणि माणूस म्हणूनच मरू.

हे ठरल्यावर मन पूर्ण प्रसन्न शांत झालं. मला न कळत डोळे मिटले आणि झोपही लागली. अगदी गाढ. आत्तच थोड्यावेळपूर्वी जागही आली. तेव्हढ्या झोपेत काही ती परी पुन्हा स्वप्नात आली नाही. मजा करत हॊती की काय माझी? नाही, मला नही वाटत तसं. ्ती नक्की येईल, उद्या रात्री नक्की येईल. पण आता ती कधीही आली तरी हरकत नाही. माझं उत्तर ठरलेलं आहे !

तुम्हाला काय वाटतं, बरोबर आहे माझं उत्तर? तुमचं उत्तर हेच असतं?

कोटी कोटी

प्रत्येक भाषेची काहीतरी खासियत असते. तशी मला वाटतं द्वयर्थी शब्द ही मराठीची एक खासियत आहे. आता ’वाट’ ्या शब्दाचच पहा ना. वाट काढली, वाट लावली, वाट पाहिली आणि अजूनही अशा अनेक वाटा असतील.  तसाच अजून एक शब्द म्हणजे ’शहाणा’. हा ्शब्द अगदी शब्दशः शहाणा ते वेडा अशा कुठल्याही अर्थाने वापरला जातो.  इंग्रजीत पन आहे (म्राठीतले ’पण’ वेगळे). पण मराठीतल्या्सारखे द्वयर्थी, बहुअर्थी पद्धतीने वापर माझ्यातरी वाचनात , ऐकीवात नाही.

आता इंग्रजी आणि इतर भाषांच्या मेळमिसळीने ही मजा आणखीच वाढतेय. आजच ’सकाळ’ वर्तमा्नपत्रात वाचलेली ही कोटी किंवा ग्रफ़िटी बघा : लोण्याच्या योग्य  वापराशिवाय त्याचे चीज होत नाही.

पुलंना अशा कोट्या करण्याची खास हातोटी होती. ’कोट्याधीश पुल’ असं त्यांचं कोट्यांचं पुस्तकच आहे. 

गाण्याच्या भेंड्या असतात तसा एक द्वयर्थी-बहुआर्थी शब्दांचा खेळ करता येईल नाही का : कोटी-कोटी.  बघा कोणा कल्पनाधीशाला (creative mind) सुचतोय का नीट.

स्वप्न

एक रात्र अजूनी स्वप्नाची वाट पहाते

एक स्वप्न अजूनी रात्रीची वाट पहातं

एक प्रिया कुठूनी माझीच वाट पहाते

मी असा इथूनी तिचीच वाट पहातो

वाटेवरती असाच वाट पहात रहातो

स्वप्नाळल्या वाटेची वाट पहात रहातो

रात्र संपून जाते, जाग येऊन जाते

तरी मी तसाच स्वप्नं बघत रहातो

द्रौपदी आणि कांदा

द्रॊपदीच्या वस्त्रहरणांतरच देवाने कांदा बनवला. आवरणात आवरण, आवरणात आवरण. आवरण काढत अनावृत्त करताना त्रास होतो, डोळ्याून पाणी येते, मनःस्ताप होतो. पण आतलं सत्व मात्र सुंदर असते, उच्च असते.

अशाच पद्धतीने अनेक गोष्टी आप्ल्याला दिसतात. शिल्पकार दगडाला टोचे मारमारून, पॆलू पाडून त्यापासून सुंदर शिल्प घडवतो. आई अनेकदा आपल्या मुलाला रागावून शिक्षा करकरून त्य़ला उत्तम माणूस बनवायचा प्रयत्न करते.

असेच अनेकदा माझेही होते. मला माहितीये माझे मन. असेच नितळ सुंदर आहे आतून. पण त्यावर आवरणंच्या आवरणं चढली आहेत. ती बाजूला करणेही असेच त्रासदायक आहे. अंग सोलवटून निघते, डोळ्यांतून धारा वहायला लागतात. शेवटी कंटाळा येतो तरी आवरणं संपत नाहीत. 

द्रॊपदीला किती सोसायला लागलं! त्यानंतर सर्व जनांचं खरं रूप स्पष्ट झालं. माझंही तसच होईल का? होईल का माझं रूप स्पष्ट? उघडं करण्यापेक्षा उघडं व्हायला जास्त हिंमत लागते. उघडं होताना नागडं व्हायची भिती सगळ्यात जास्त असते.

येईल ना कृष्ण माझी पाठराखण करायला?

ओरखडे

आपल्या मनावर उठणारे ओरखडे हे रेघेसारखे असावेत. पाण्यावरची रेघ किंवा वाळूवरची रेघ! पण दगडावरची रेघ मात्र नको की जी पुसलीच जात नाही. मनावर उठलेले दुःखाचे ओरखडे हळूवार पुसले जावेत. कायमचे कोरले जाऊ नयेत. आनंदाची, ममतेची, प्रेमाची, किंवा अगदी विस्मरणाचिही फ़ुंकर त्यावर मारावी आणि पुन्हा मन स्वछ करावे. 

आपण दुःखाच्या लगोऱ्या जमवत राहून त्यांची एक भिंतच बांधतो, आपल्या ्चारही बाजूंनी. आणि दुःखाच्या त्या दगडांमध्ये लिंपायला आपण आपले आनंद वापरून घालवून बसतो. कदा्चित हे नैसर्गिकही असेल. कारणं काहीही असोत पण होते ते असे आणि आपण ते बदलू शकतो. दुःखाचे दगड, दुःखाच्या रेषा विरघळवून, पुसून टाकायच्या. आनंदाचे कण जमवत जमवत त्यांचे एक सुन्दर वाळूचे पेटिंग करायचे. 

थेंबे थेंबे तळे साचते. हे तळे गटाराच्या पाण्याने भरलेले दुर्वासी असावे कि निळेशार सुंदर असावे ते आपल्याच हातात असते. हे तळे स्वछ निळे हलते खेळते ठेवा आणि बघा मग किती सुन्दर सुन्दर पक्षी, मासे आपल्या मनाभोवती उडतात, आपल्या मनाला गोड लुचतात ते.